ตามรอยพระบาท เสด็จประพาสโมร็อกโก (9)

ผมกำลังอยู่ระหว่างการเดินทางตามรอยพระบาท สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ ฯ พระผู้ทรงเสด็จเยือนโมร็อกโกเมื่อกว่าสิบปีก่อน ถึงตอนนี้ ผมกำลังอยู่ที่เมืองเฟส เมืองหลวงเก่าแก่อันมีตลาดเลื่องชื่อ

ตลาดเมืองเฟสมีทั้งมัสยิดพันปีและโรงเรียนศาสนาชื่อก้อง ถือเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิและงดงามด้วยฝีมือประดิษฐ์ของบรรพชน แต่ตลาดแห่งนี้ยังเป็นที่รวมของความดิบเถื่อน ด้วยนรกกับสวรรค์อยู่ห่างกันแค่ประตูกั้น

นรกจะมีอะไรน่าดู ? อ้าว...มนุษย์ชอบความดิบก็มีนะครับ แถมความดิบนี่แหละดึงดูดใจ สวย ๆ เราไม่ เถื่อน ๆ เราชอบ สถานที่ท่องเที่ยวโด่งดังสุดของเมืองเฟส จึงมิใช่มัสยิดหรือโรงเรียนเก่าแก่งดงาม แต่กลับเป็นคนตัวดำ บ่อกลม อึนกพิราบ ฉี่วัว และหนังสัตว์

ผมรู้สึกทะแม่งในใจ ตั้งแต่เดินผ่านร้านขายของที่ระลึกที่ตั้งเรียงรายอยู่ในตลาด ภาพโปสการ์ดโชว์มนุษย์นั่งนิ่งอยู่ริมบ่อกลม ใส่น้ำสีโน้นสีนี้ จนเมื่อลองเพ่งดู ถึงทราบว่า นี่แหละมุมสุดฮิตของช่างภาพ จนกลายเป็นภาพต้องถ่าย หากคุณมาถึงเมืองเฟส

ผมจึงสอบถามคุณไกด์ชาวพื้นเมืองแถวนั้น ได้ความว่า นั่นคือ Chouaras หรือโรงฟอกหนัง ยูอยากไปมั้ย ไอจัดให้ ตามมาสิ เขาพาผมลัดเลาะผ่านตรอกโน้นนี้ ก่อนทะลุออกมาที่ซอยแคบ ๆ ตรงหน้าคือประตูเข้าร้านขายเครื่องหนัง เขาหันมาแย้มยิ้ม ก่อนกวักมือให้ผมเข้าไป ยูเข้ามาในมุมมืดเมื่อไหร่ ไอจะตีกบาลยู

ด้วยความรู้สึกเช่นนี้ ผมก้าวเข้าร้านเค้าอย่างกล้า ๆ กลัว ๆ เรื่องจี้ปล้นไม่เป็นห่วงหรอกครับ ผมทราบดี คนมุสลิมเขาไม่ทำเช่นนั้นแน่ แต่กลัวเจอพ่อค้าหน้าเลือด อีกทั้งยังสงสัย ทำไมไอต้องเข้าร้าน ?

จนมาบางอ้อ เมื่อเขาพาผมขึ้นบันไดไปทีละชั้น ผ่านเครื่องหนังนานาชนิด กล้ายืนยันว่า ไม่เคยเห็นร้านไหนในโลกที่มีเครื่องหนังมารวมตัวกันปานนี้ เฉพาะกระเป๋าก็มีหลายพัน ยังมีรองเท้า เบาะนั่ง หรืออะไรก็ได้ที่ทำมาจากหนัง กลิ่นนั้นอย่าให้เซดเลยครับ ใครไม่ชอบกลิ่นสาบสัตว์ มีหวังเป็นลมล้มตึง

แน๊...ดูถูก ชั้นไม่อ่อนอย่างนั้นหรอกย่ะ คิดอย่างนั้นหรือครับ ถ้างั้นลองตามผมขึ้นบันไดไปดาดฟ้า สถานที่ท่องเที่ยวแห่งนี้เป็นน้อยแห่งในโลก ที่เขาแนะนำให้คุณเอาสำลีชุบน้ำมันยูคาลิปตัสมาจุกจมูกไว้ ทำไมเหรอครับ เปิดประตูบานนี้ เราก็เจอคำตอบแล้วล่ะ

คำตอบที่รออยู่หลังประตู เป็นดาดฟ้ากว้าง เหมือนห้องแถวทั่วไป แต่กลิ่นที่ลอยผ่านมาจากด้านล่าง อาจทำให้แข้งขาพับง่าย ๆ ไม่ใช่กลิ่นเหม็นแบบศพหรือแบบอึ แต่เป็นแบบไหนก็ไม่รู้ ที่รู้คือคนกระเพาะอ่อนเป็นแหวะแน่

ผมคอแข็ง กระเพาะและตับจึงแข็งตาม ถึงกระนั้น ผมก็ทำหน้าบอกไม่ถูก ยามเมื่อมองลงไปจากดาดฟ้าห้องแถว เบื้องล่างเป็นลานกว้าง กินเนื้อที่สัก 3-4 ไร่ ทุกด้านถูกล้อมไว้ด้วยตึกแถวสองสามชั้น ตรงกลางลานมีบ่อสี่เหลี่ยมตั้งติดกัน แต่ละบ่อกว้างสักวา ประเมินด้วยสายตาไม่ต่ำกว่าครึ่งร้อยบ่อ ภายในบ่อคือน้ำสีขาวขุ่น มีสีแดงสีเหลืองปนอยู่บ้าง ริมบ่อด้านหนึ่งคือหนังสัตว์ซ้อนเรียงกันสูงท่วมหัว คนงานสามสี่รายกำลังสาละวนกับการลอกขนออกจากหนัง

เมืองเฟสเป็นดินแดนแห่งเครื่องหนัง ย้อนไปเมื่อกว่าพันปีก่อน หากใครอยากได้กระเป๋าแสนเท่ ต้องเป็นของเมดอินเฟส เพราะที่นี่มีกิจการฟอกหนังเป็นล่ำเป็นสัน โดยใช้สูตรลับ อึนกพิราบหนึ่งส่วน ฉี่วัวหนึ่งส่วน ผสมกับน้ำอีกสองส่วน ใส่โน่นนิดนี่หน่อย กลายเป็นน้ำยาฟอกหนังชั้นดี (สัดส่วนของน้ำยา ข้าพเจ้ามั่วเอง แต่องค์ประกอบทุกอย่างถูกต้องจ้ะ)

โมร็อกโกเป็นประเทศแห้งแล้ง การปศุสัตว์จึงสำคัญ ทั้งประเทศมีแพะแกะอูฐนับไม่ถ้วน ยังรวมถึงดินแดนใกล้เคียง เฟสจึงกลายเป็นศูนย์กลางของการฟอกหนัง ย้อนยุคไปไกลหลายพันปี (ฟังจำนวนปีแล้วอาจคิดว่าผมโม้ แต่หนังสือสามเล่มล้วนแต่ใช้ตัวเลขเดียวกัน หลายพันปีครับ)

จวบจนยุคปัจจุบัน แม้โลกจะรู้จักหนังแบบใหม่ ๆ ที่ใช้เทคโนโลยีชั้นสูงในการฟอก แต่คนเมืองเฟสยังคงใช้เทคนิคแฮนด์เมด ฟอกหนังด้วยอึนกพิราบต่อไป แถมยังมีรายได้ดี ใครประกอบอาชีพนี้ไม่ต้องกลัวตกงาน (แต่สมควรกลัวตาย เนื่องจากมลพิษเหลือร้าย ดูแล้วไง ๆ ก็คงอายุไม่ยืน)

ผมซื้อหนังสือจากโมร็อกโกมาหลายเล่ม มีอยู่เล่มหนึ่งบอกกรรมวิธีฟอกหนังโดยละเอียด แต่ผมเชื่อ คงไม่มีใครคิดรวบรวมอึนกพิราบกับฉี่วัวไปหัดฟอกหนังที่บ้าน จึงขอข้ามขั้นตอนเหล่านั้น บอกไว้เพียงว่า น่าชมครับ โดยเฉพาะคนดิบเถื่อนที่ชอบถ่ายภาพอย่างผม

จังหวะที่เด็กหนุ่มชาวโมร็อกโกรูดขนแกะให้หลุดจากหนังปื้ด ๆ ๆ หรือคุณลุงหอบหนังปีนป่ายขึ้นบันไดไม้ไปตากไว้ข้างผนังบ้านคนอื่น ช่างเป็นภาพที่ให้อารมณ์เหลือร้าย บ้างก็หมุนระหัดไม้ดึกดำบรรพ์ วิดน้ำขึ้นมาใส่บ่อเป็นจังหวะ แต่จะบรรยายให้คุณเห็นภาพ ทำไม่ได้หรอก จินตนาการสำคัญกว่าความรู้จริงนะเออ

สารคดีเสด็จประพาสโมร็อกโก ไม่ได้รวมลานฟอกหนังไว้ แต่กล่าวถึงอีกหลายส่วนในเมืองเฟส เราจึงถึงเวลาอำลาลานที่ส่งกลิ่นเหม็นตุ เดินเท้าชมตลาดตรอกอื่นกันบ้าง

ชาวเฟสเป็นช่างฝีมือมาแต่อดีต ยังเป็นคนยึดมั่นในอาชีพครอบครัว ทำตั้งแต่รุ่นทวดถึงรุ่นเหลน ใครปั่นด้ายก็ปั่นไป ใครปักเสื้อก็ปักกันทั้งชีวิต ที่น่าสังเกตคือคนทำงานเหล่านั้นล้วนเป็นผู้ชาย ภาพแปลกตาของบ้านเมืองอื่น ประเภทผู้ชายปักลูกไม้ริมขอบเสื้อ จึงเป็นภาพสามัญของที่นี่

ตามสไตล์คนไทย แม้ย่านต่าง ๆ ของเมืองจะน่าชมเพียงไหน แต่ชมแล้วซื้อไม่ได้ (คุณต้องการผ้าเนื้อดีปักลูกไม้ด้วยฝีมือของบุรุษมาสวมใส่ไหมหนอ) เราจะชมไปทำไมเอ่ย มันต้องซื้อได้ตูม ๆ สิครับถึงน่าชม สมเด็จพระพี่นางเธอฯ บันทึกถึงเซรามิคเมืองเฟส โดยเฉพาะลวดลายสีฟ้าขาว อันถือเป็นต้นแบบที่โด่งดัง ยังบันทึกถึงอีกหลายอย่างที่เราสามารถช้อปปิ้ง

อะไรหลายอย่างมาตั้งเรียงรายอยู่หน้าผม เพราะเราเข้ามาย่านสินค้าแล้วครับ อันดับแรกคือเซรามิก ผมอยากเห็นลายสีฟ้าที่เขาว่าเด็ดหนักหนา จึงแวะผ่านเข้าไปดู

ร้านค้าในเมืองเฟสหรือเมืองอื่นของโมร็อกโกล้วนเหมือนกัน ยังคล้ายกับร้านในย่านตะวันออกกลางจนถึงอินเดีย ทางเข้าร้านเล็กนิดเดียว แต่ข้างในมีของเพียบ ขึ้นไปชั้นสองชั้นสาม ของยิ่งเพียบใหญ่ มากมายจนสงสัย เขาตุนไว้ขายใครหนอ

เซรามิกจากเมืองเฟส งดงามตระการตาจริงครับ แม้จะไม่ละเอียดประณีตเท่ายุโรป แต่มีลายอันเป็นเอกลักษณ์ บ้างก็ก๊อปปี้แบบมีเอกลักษณ์ หมายถึงก๊อปปี้จากของเก่าในพิพิธภัณฑ์ ผมจำได้ดี เพราะเห็นชามใบหนึ่งในสารคดีสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอฯ บันทึกภาพมาจากพิพิธภัณฑ์ส่วนพระองค์ของกษัตริย์โมร็อกโก นักเที่ยวทั่วไปไม่มีสิทธิ

แต่เมื่อเข้าไปร้านเซรามิก ผมเห็นจานลายดังกล่าวแอบซุกอยู่ในชั้นลึกลับ รู้สึกคุ้นตาจริงจ้ะ ดูไปดูมา เอ๋...ลายนี้น่าจะใช่ จึงตัดสินใจ ซื้อแล้วไปเทียบกับในวีดิทัศน์ของพระองค์ดีกว่า สรุปแล้วบอกได้ว่า เหมือนเป๊ะจ้ะ

เมื่อคิดจะซื้อของ คุณไม่ต้องห่วง นักขายโมร็อกโกบริการถึงใจ แม้ไม่คิดจะซื้อ เค้าก็พยายามอ่อยเราเข้าร้าน ก่อนพยายามชักชวนให้เราดูอะไรสักชิ้น ถ้าคุณไม่ชอบจริง อย่าถามราคาเป็นเด็ดขาด มิฉะนั้น คุณจะไม่มีความสุขในการชมของสิ่งอื่นเลย เพราะเขาจะโมเมว่า คุณชอบของชิ้นนั้น ต้องการซื้อแน่ นายคนขายจะพยายามทุกวิธีให้คุณซื้อของชิ้นนั้นให้ได้ ทำลายเวลาในการช้อปปิ้งแสนสุขครับ

สัปดาห์หน้า เราจะปิดฉากเส้นทางตามรอยพระบาท อำลาตลาดแล้วไปเที่ยวเมืองโรมันโบราณ Volubilis ครับ...