Around & Outside

จากทะเลสู่ตู้ขัง...วันสังหารปลาสวยงาม

ในระหว่างที่การเมืองกำลังร้อนระอุ ข่าวอื่นใดย่อมหายไปเป็นธรรมดา แต่ทั้งเมืองไทยไม่ได้หยุดเพราะเรื่องการเมืองเพียงอย่างเดียว ยังมีอีกหลายข่าวที่โผล่ขึ้นมาในหน้าหนังสือพิมพ์บ้าง แต่ถูกเบียดบังให้กลายเป็นข่าวรอง ทั้งที่บางประเด็นนับว่าน่าสนใจไม่น้อย

หนึ่งในนั้นคือ “การจับสัตว์ทะเลสวยงาม” และ “อะควอเรี่ยม” โดยมีข่าวในหน้าหนังสือพิมพ์ว่า มีการตรวจพบการขนส่งปลาทะเลสวยงาม จากชายฝั่งอันดามันมายังกรุงเทพ โดยตรวจพบทั้งในเส้นทางพังงา-กรุงเทพและเส้นทางพะโต๊ะ-กรุงเทพ เท่าที่ผมได้รับแจ้ง จากสื่อมวลชนและจากผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง พบว่าตั้งแต่กลางเดือนกุมภาพันธ์จนถึงปัจจุบัน มีการตรวจพบไม่ต่ำกว่า 4 ครั้ง แต่ละครั้งพบปลาเป็นจำนวนมาก บรรจุอยู่ในลังขนาดใหญ่ ครั้งละยี่สิบถึงสามสิบลัง คำถามที่น่าคิด ปลาเหล่านั้นมาจากไหนและกำลังไปไหน ?

ปลาทะเลที่ถูกตรวจพบ ทั้งหมดเป็นปลาในแนวปะการัง ในทะเลไทยมีไม่ต่ำกว่า 850 ชนิด แม้บางชนิดจะมีการเพาะพันธุ์ได้ เช่น ปลาการ์ตูน สามารถเพาะพันธุ์จนถึงขั้นขายได้แล้ว ทั้งโดยสถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล (อะควอเรี่ยม บางแสน) และจากศูนย์พัฒนาการเพาะเลี้ยง กรมประมง (กระบี่) แต่ปลาการ์ตูนในทะเลไทยมีเพียง 7 ชนิด หมายถึงปลาทะเลอีกหลายร้อยชนิด ยังคงจับมาจากทะเล

มากไปกว่านั้น ปลาการ์ตูนแม้จะเพาะพันธุ์ได้ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่า ทุกตัวมาจากการเพาะพันธุ์ แน่นอนว่ายังมีบางส่วนถูกจับมาจากทะเล โดยมีรายงานจากทีมนักวิทยาศาสตร์ทางทะเลที่เพิ่งลงไปสำรวจหมู่เกาะอาดัง-ราวี พบว่าในบางพื้นที่ซึ่งเคยมีดอกไม้ทะเลและปลาการ์ตูนอยู่มากมาย ปัจจุบันเหลือเพียงดอกไม้ทะเลเท่านั้น จู่ ๆ ปลาการ์ตูนเป็นร้อยเป็นพันจะหายไปพร้อมกัน ย่อมไม่ได้เกิดจากสาเหตุธรรมชาติ ทีมงานยังรายงานว่า ปลาสวยงามอื่น ๆ โดยเฉพาะปลาผีเสื้อและปลาสินสมุทรมีจำนวนลดน้อยลงอย่างมาก

ผมได้รับภาพถ่ายและรายชื่อของปลาที่ตรวจจับ บางตัวเห็นแล้วถึงขั้นเหวอ ไม่ใช่มีเพียงผมที่เหวอ เชื่อว่านักดำน้ำหลายคนคงเหวอ เพราะปลาเหล่านั้นเป็นปลาที่นักท่องเที่ยวดำน้ำล้วนอยากเห็น ไม่ว่าจะเป็นคนไทยหรือต่างชาติ ลองยกตัวอย่างง่าย ๆ เช่น ปลาจิ้มฟันจระเข้ปีศาจ ปลาวัวตัวตลก แค่สองตัวนี้ก็โด่งดังในวงการดำน้ำทั่วโลก ยังหมายถึงปลาสินสมุทรขนาดใหญ่ที่พบเฉพาะบางพื้นที่ เช่น สินสมุทรหน้ากากเหลือง ไม่พบในแนวปะการังทั่วไป จะเจอพวกเขาเฉพาะในหมู่เกาะห่างฝั่งของทะเลอันดามัน เช่น สุรินทร์ สิมิลัน อาดัง-ราวี แต่ตอนนี้เราพบเขาอ่อนระโหยโรยแรงอยู่ในลัง มุ่งหน้าเข้าสู่กรุงเทพ

หลายตัวเลิกระโหยแล้ว หลายตัวตายแล้ว ดังเช่นปลาสินสมุทรจักรพรรดิวัยรุ่น เขายังโตไม่เต็มที่ แต่ต้องจากทะเลเพื่อมาตายในถุงพลาสติก โดยไร้ประโยชน์อย่างสิ้นเชิง ไม่ว่าไร้ประโยชน์ต่อมนุษย์หรือไร้ประโยชน์ต่อระบบนิเวศ รวมถึงไร้ประโยชน์ต่อลูกเขาหลานเขา เขาตายแล้ว ลูกปลาหลานปลาไม่มีโอกาสได้เกิดอีกแล้ว (ภาพจากเหตุการณ์ตรวจค้นสัตว์ทะเลปลายเดือนกุมภาพันธ์)

แล้วเราจะทำอย่างไร ? ในขณะที่เราบอกว่า “ความหลากหลายทางชีวภาพ” แสนสำคัญ แต่ปลาหายากของบ้านเรากำลังถูกจับจากพื้นที่จนแทบสูญพันธ์ไปจากหลายหมู่เกาะ ในขณะที่ “การท่องเที่ยวทางทะเล” ทำรายได้ให้เราปีละหลายแสนล้าน แต่ปลาทะเลอันเป็นหัวใจของการท่องเที่ยว เป็นชีวิตที่ใคร ๆ มาก็อยากเห็น กลับถูกจับไปจากทะเลจนเกือบหมด ผมลองตอบคำถามที่ตั้งไว้ ด้วยคำตอบ 3 ประการ ดังนี้

อันดับแรก เราต้องป้องกันให้ปลาเหล่านั้นไม่ถูกจับ ผมได้แจ้งไปทางผู้อำนวยการส่วนอุทยานแห่งชาติทางทะเล เพื่อบอกข้อมูลเหล่านี้ ท่านผอ.วิทยาทราบแล้ว และจะรีบกำชับให้เจ้าหน้าที่อุทยานพยายามตรวจตราให้เข้มแข็งมากยิ่งขึ้น แต่หากภาครัฐยังให้ความสำคัญต่อการรักษาทรัพยากร น้อยกว่าการประชาสัมพันธ์โปรโมตด้านการท่องเที่ยว ผมเชื่อว่าเจ้าหน้าที่จะทุ่มเทขนาดไหน ก็มีไม่เพียงพอต่อการดูแล

อันดับสอง คือ การตรวจตราเข้มงวดระหว่างการขนส่ง แม้เราไม่สามารถตรวจพบระหว่างคนพวกนั้นจับปลา แต่เราอาจตรวจพบขณะขนส่ง ปัญหาคือกฏหมายเกี่ยวกับสัตว์สงวนสัตว์คุ้มครองยังมีช่องโหว่ หากเราไม่สามารถแก้ไข เพิ่มเติมรายชื่อสัตว์ทะเลหายากหลายชนิดให้เป็นสัตว์ที่ได้รับการคุ้มครองตามกฏหมาย ปัญหาก็คงอยู่ เรื่องนี้ผมเคยคุยมานานมากแล้ว พยายามจัดประชุมบ้าง ทำโน่นทำนี่ แต่ก็ยังไม่สำเร็จ แต่ยังพยายามต่อไป รวมทั้งฝากความหวังไว้ ว่าหลาย ๆ ฝ่ายจะช่วยกันกระตุ้นจนภาครัฐเห็นความสำคัญ

อันดับสุดท้าย การแก้ไขที่ปลายทาง การจับปลาสวยงาม การขนส่งสัตว์ทะเล ย่อมมีจุดหมายปลายทาง หากไม่มีคนซื้อ ย่อมไม่มีคนจับ หรือมีจับน้อยมาก ในเรื่องของการส่งออกสัตว์ทะเลสวยงามไปต่างประเทศ คงต้องมีกระบวนการชัดเจน ช่วยกันดูแลตรวจตรา ไม่ใช่ปล่อยให้เป็นการ “สวมปลา” หรือแจ้งว่าเป็นลูกปลาเก๋าปลากะพง เปิดลังออกมากลับเป็นปลาสวยงาม

ปลาจำนวนมากถูกขายในประเทศ โดยมีผู้รับซื้อ 2 กลุ่ม หนึ่งคือคนทั่วไป ผมไม่เคยบอกว่าการเลี้ยงปลาสวยงามเป็นเรื่องผิด ต่างคนต่างใจคิดเองได้ แต่ก่อนเลี้ยงควรต้องเข้าใจว่า การเลี้ยงปลาทะเลยากเย็นแสนเข็ญกว่าเลี้ยงปลากัดหรือปลาทอง และใช้เงินมากกว่าหลายสิบเท่า

อีกกลุ่มคืออะควอเรี่ยม สำหรับภาครัฐมีการดูแลจัดการอยู่แล้ว ที่น่าติดตามคือภาคเอกชน ทั้งการเลี้ยงปลาเพื่อการประดับในโรงแรมหรือห้างสรรพสินค้า ผมไม่เห็นด้วยกับกิจกรรมเหล่านั้น เพราะไม่คิดว่าชีวิตคือเครื่องประดับ ไม่เห็นควรว่าปลาควรถูกจับมาตายในตู้ เป็นเพียงเพราะคำว่า “สวยดี”

อะควอเรี่ยมในอีกความหมาย คือ สถานแสดงพันธุ์สัตว์น้ำ โดยผมเน้นเฉพาะสัตว์ทะเล คงต้องมีการตรวจสอบดูแลอย่างชัดเจนก่อนให้เปิดบริการ ทั้งระบบน้ำ ทั้งผู้ควบคุมดูแล หากผ่านการตรวจสอบแล้ว สามารถเปิดได้ แต่ต้องมีการตรวจสอบเป็นระยะ เพื่อดูว่าเกิดปัญหาเรื่องใดหรือไม่ รุนแรงระดับไหน อะไรคือทางแก้ปัญหา มิใช่ปล่อยให้เป็นประเด็นเฉพาะตอนมีข่าว เงียบหายไป...มีข่าวใหม่...เงียบไป วนเวียนไม่รู้จบ ส่งผลไม่ดีต่อทั้งผู้ประกอบการและหน่วยงานรัฐผู้ดูแล ที่สำคัญ...ส่งผลไม่ดีต่อสมบัติของชาติ ปลาตาย...ซื้อใหม่...ไปจับมาจากแนวปะการัง...ส่งมาใหม่...ตายใหม่

ทั้งหมดนั้นคือแนวความคิดของผมที่อยากเสนอ แต่เรื่องนี้ยังไม่จบ เพราะเท่าที่ทราบจากสื่อมวลชนหลายท่าน อะควอเรี่ยมแห่งหนึ่งได้บอกว่า ผมเป็นที่ปรึกษาให้กับเขา จึงขอยืนยันชัดเจน เกิดมาผมไม่เคยเป็นที่ปรึกษาให้อะควอเรี่ยมแห่งไหน ด้วยเหตุผลว่า ผมเลี้ยงปลาไม่เป็น ขืนปรึกษามีหวังปลาตายเหี้ยน อีกประการคือผมไม่เห็นด้วยกับการดำเนินงานของอะควอเรี่ยมบางแห่ง

ผมเชื่อว่าอะควอเรี่ยมที่ดี จะช่วยให้คนเรียนรู้เรื่องทะเลมากขึ้น โดยเฉพาะคนที่ไม่มีโอกาส ผมเห็นด้วยกับการทำงานของอะควอเรี่ยมบางแห่งเสมอมา เช่น บางแสน ภูเก็ต แต่อีกหลายแห่งที่ขึ้นต้นด้วยโครงการอย่างดี แต่ไม่สามารถทำตามได้ ผมย่อมนำเสนอแนวความคิดที่ไม่เห็นด้วยเป็นเรื่องธรรมดา แต่ยังพร้อมอยากช่วยในสิ่งที่ตนเองทำได้ เช่น การแปลข้อมูลจากอังกฤษเป็นภาษาไทย หรือการติดต่อเพื่อน ๆ ช่างภาพชาวไทยเพื่อนำภาพถ่ายไปแสดง เพื่อให้เห็นว่า คนไทยมีฝีมือนำภาพโลกใต้ทะเลไทยมาให้คนอื่นชม มิใช่ต้องหวังพึ่งเพียงข้อมูลหรือภาพถ่ายจากต่างชาติเสมอไป

ทั้งหมดนั้น คือเรื่องที่ผมชำนาญและสามารถทำได้ โดยหวังว่าจะเป็นประโยชน์ต่อผู้เข้าชมอะควอเรี่ยม ไม่ได้เกี่ยวข้องกับการเป็นที่ปรึกษาใด ๆ ออกแบบยังไงซื้อปลาที่ไหนเลี้ยงปลาอย่างไรควรมีปลาอะไรบ้างหรืออื่น ๆ อีกมาก สำหรับค่าตอบแทนที่ได้รับ น้อยกว่าการเขียนหนังสือหนึ่งเล่มของผมหลายเท่า หากอยากได้เงิน ผมมีงานอย่างอื่นที่สามารถทำได้ โดยไม่ต้องขัดแย้งกับแนวความคิดของตนเอง

จึงอยากขออนุญาตคุณผู้อ่าน ชี้แจงรายละเอียดไว้ให้ชัดเจนตรงนี้ และขอความกรุณาจากใครก็ตามที่จะนำชื่อผมไปใช้เพื่อกิจการงานใด รบกวนแจ้งให้ทราบล่วงหน้าและถามความสมัครใจของผมสักนิด ในระยะสามสี่ปีที่ผ่านมา ผมเจอเหตการณ์เช่นนี้หลายครั้ง บางทีเจอเพื่อน ๆ สื่อมวลชนหรือเจอครูบาอาจารย์ก็โดนเฉ่ง จะแถลงข่าวก็ไม่รู้แถลงยังไงทำไม่เป็น เอาเป็นว่าสงสารฉันเถิดปล่อยฉันไป อย่าลากผมเข้าไปในเรื่องที่ผมไม่ได้รู้ได้เห็นด้วยเลย...นะครับ