อังกฤษเป็นประเทศที่ให้ความสำคัญกับพิพิธภัณฑ์ เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้สำหรับเยาวชนและแหล่งท่องเที่ยวสำหรับผู้ใหญ่ที่สนใจด้านนี้ ในลอนดอนมีพิพิธภัณฑ์หลายแห่ง แต่ถ้าถามใจผม ข้าพเจ้าเทใจให้ 4 สุดยอด ได้แก่ พิพิธภัณฑ์อังกฤษ (British Museum) พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา (Natural History Museum) พิพิธภัณฑ์ศิลปะ (National Gallery) และพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ (Science Museum)

สัปดาห์ก่อนผมพาคุณเที่ยวบริติชมิวเซี่ยม สรุปง่าย ๆ ด้วยสโลแกนว่า ประวัติศาสตร์โลกทั้งใบในอาคารเดียว ครั้งนี้ผมจะพาคุณเที่ยวต่อ เป้าหมายของเราคือ Natural History Museum ตั้งอยู่หัวมุมถนน Cromwell และถนน Exhibition การเดินทางสะดวกครับ จะแวะไปช้อปปิ้งที่ห้างแฮร์รอดส์ก่อน แล้วค่อยเดินตะลุยมาจนถึงก็ได้ หรือจะนั่งรถไฟฟ้ามาลงที่สถานี South Kensington แล้วตะบี้ตะบันเดินลอดอุโมงค์ก็พอไหว สำหรับผมผู้นอนพักบ้านญาติในตรอกเล็ก ๆ ของถนน Exhibition จะมาพิพิธภัณฑ์ก็แค่ข้ามถนน

คิดจะข้าม ต้องข้ามให้เร็วหน่อยนะ แม้พิพิธภัณฑ์จะเปิดทุกวัน ตั้งแต่สิบโมงเช้าถึงเกือบหกโมงเย็น แต่ผู้คนมาเที่ยวล้นหลาม โดยเฉพาะเสาร์อาทิตย์และวันหยุดราชการ บางครั้งคิวยาวตั้งแต่ยังไม่เปิดทำการด้วยซ้ำ แต่คุณไม่ต้องกลัว เพราะคิวเคลื่อนเร็วมาก ที่นี่ไม่มีคิวซื้อตั๋ว เค้าใช้ระบบบริจาคตามใจฉัน คิวที่เห็นเป็นการตรวจกระเป๋าสัมภาระ ป้องกันคุณไปวางระเบิดตัวไทแรนโนซอรัส

ระหว่างที่รอคิว ลองมองซ้ายมองขวาดูวิวกันก่อน ในบรรดาพิพิธภัณฑ์ทั้งหลายในอังกฤษ ตึกพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยานี่แหละเด็ดขาดสุด เจ๋งเกินหน้าบริติชมิวเซี่ยมด้วยซ้ำ ตึกมหึมาโอฬารแห่งนี้สร้างในค.ศ.1881 แต่ถ้านับจุดเริ่มต้น ต้องย้อนไปในค.ศ.1687 อันเป็นช่วงเวลาที่นายแพทย์ Hans Sloane เดินทางไปปฏิบัติงานอยู่ในจาไมก้า เขาเก็บตัวอย่างพืชสัตว์กลับมามากมายครับ ยังสะสมเพิ่มขึ้นตลอดอายุ จนเมื่อคุณหมอคนดีตายในค.ศ.1753 เขามอบตัวอย่างพืชสัตว์ประมาณ 80,000 ชิ้นให้เป็นสมบัติของคนอังกฤษ นับเป็นจุดเริ่มต้นของพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเก่าแก่และยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ชื่อของนายแพทย์ผู้นี้ยังถูกนำไปตั้งเป็นชื่อของจัตุรัส Sloane และถนน Sloane Street แหล่งช้อปชื่อดังที่คนไทยรู้จักดี

สิ่งหนึ่งที่พวกเราคนรุ่นหลังต้องขอบคุณบรรพชน พวกเขาพวกเธอบริจาคสมบัติให้ส่วนรวมมากมาย ถ้าเป็นคนไทย เราบริจาคที่ดินสร้างวัดสร้างโรงเรียน คนอังกฤษก็นิยมทำครับ เช่น เบียทริกซ์ พอตเตอร์ หรือมิสพอตเตอร์ เจ้าของผลงานการ์ตูนกระต่ายปีเตอร์แรบบิท บริจาคที่ดินในเขต Lake District ที่เธอซื้อรวบรวมมาเพื่อรักษาไว้ไม่ให้นายทุนมาเปลี่ยนแปลงสภาพ (เดี๋ยวเราจะไปเที่ยวกันครับ) ยังหมายถึงสมบัติที่มีค่ายิ่ง บางอย่างไม่อาจประเมินเป็นเงินทอง เพราะไม่รู้จะหาซื้อมาจากที่ไหนอีกแล้ว นายแพทย์สโลนเป็นบุคลตัวอย่าง หากไม่มีเขา พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติอาจเริ่มต้นช้ากว่านี้ และไม่ยิ่งใหญ่เท่านี้ น่าเสียดายที่ระบบทุนนิยมทำลายความดีเช่นนี้ไปเกือบหมด ชนรุ่นเรารู้จักแต่เก็บของเก็บเงินทองไว้ให้ลูกหลานผลาญเล่น แย่ยิ่งไปกว่านั้น คือคนที่ดันหวังฮุบสมบัติของชาติมาเป็นของเรา เฮ้อ...

บ่นจบแล้ว เที่ยวพิพิธภัณฑ์ต่อ แค่เดินเข้าไปไม่กี่ก้าว ผมก็อึ้งแล้วครับ ห้องโถงยักษ์อยู่ตรงหน้า (ทางเข้าด้าน Exhibition Road) มีบันไดเลื่อนตรงขึ้นไปด้านบน บังเอิญหวานใจของข้าพเจ้าเป็นคนชอบเพชรพลอย (อะไรซื้อได้ เธอชอบหมด) ห้องโถง Earth Hall จัดแสดงหินสีพลอยสวยไว้มหาศาล เธอจึงไม่ยอมให้ผมขึ้นบันได ต้องมาชื่นชมกับของสวยงามให้ทั่วก่อน ถ้าเป็นหนุ่มบางคนอาจเบื่อ แต่ข้าพเจ้าเป็นหนุ่มในฝันของสาวนักช้อป เราก็ชอบเพชรพลอยเหมือนกันจ้ะ ไม่งั้นจะออกหนังสือ “เลือกเพชรดูพลอย” มาขายได้ไงเอ่ย

สมัยหนึ่งผมเคยปฏิเสธอัญมณี ด้วยนึกว่าราคาแพงเหลือล้น จะซื้อกันไปทำไมวุ้ย แต่พออายุมากขึ้น เริ่มหันมาสนใจอะไรแปลก ๆ พอมาดูเพชรพลอยแล้วชอบครับ ไม่ใช่คิดจะซื้อ เพราะไม่มีปัญหาหรอกจ้ะ ความชอบเกิดจากความรู้ว่า อัญมณีเหล่านี้ก็มาจากธรรมชาติ มีความผิดแผกแตกต่าง ความหลากหลายมหาศาลไม่ผิดอะไรกับกุ้งหอยปูปลาสิงสาราสัตว์ โดยเฉพาะพลอยที่มีนับร้อยชนิด ไม่ได้มีแค่ทับทิมไพลินมรกตเหมือนที่เราเคยเข้าใจ

ผมลองถามเพื่อนผู้เป็นเจ้าของร้านเพชรพลอย (เจ้าของหนังสือตัวจริง ข้าพเจ้าเป็นแค่บรรณาธิการ) เธอเคยมาเที่ยวในนี้หรือเปล่า สาวเจ้าบอกว่าไม่ เพราะนึกว่าในพิพิธภัณฑ์มีแต่โครงกระดูกไดโนเสาร์กับจิ้งจกตุ๊กแก แต่ความจริงแล้ว ที่นี่เป็นสวรรค์ของคนชอบอัญมณี เขามีตัวอย่างหินและแร่ธาตุกว่า 28,000 ชิ้น ตั้งแต่หินจากใต้ทะเลลึก ไปจนถึงอุกาบาตหนัก 635 กิโลกรัม ค้นพบในอาร์เจนตินาในค.ศ.1826 ใครชอบเพชร มีให้ดูทั้งหมด 296 เม็ด ทุกเฉดสีในโลกหล้า ห้องอัญมณีและห้องเพชรอยู่ชั้นบน (Minerals & The Vault) แต่บางส่วนถูกนำมาจัดแสดงที่ห้องโถงทางเข้า เห็นแค่นี้ก็หนาวแล้วจ้า

ผ่านไปเกือบหนึ่งชั่วโมง เรายังไม่ได้ไปไหนกันเลย ผมจึงจำต้องทำร้ายใจสาว ลากเธอขึ้นไปข้างบน ระหว่างทาง เธอหยุดแวะดูแอมโมไนต์ หอยโบราณตัวใหญ่ ก่อนบอกว่า หนูชอบมากเลยค่ะคุณพี่ ในเมืองไทยเห็นแต่ตัวเล็ก ๆ (ตัวใหญ่ก็มีจ้ะ ใครอยากชม ขอเชิญที่ “พิพิธภัณฑ์เปลือกหอยกรุงเทพ” หัวมุมถนนสีลมซอย 23 เปิดทุกวันตั้งแต่สิบโมงยันสามทุ่ม เจ้าของคือน้องจอม แฟนพันธุ์แท้หอยทะเลไทย ผมติดตามดูมาตั้งแต่ภูเก็ต พอย้ายมากรุงเทพก็ว่าจะตามไปขอบัตรฟรี แต่ยังไม่มีเวลา เชื่อว่าคงเจ๋งไม่แพ้ภูเก็ต นับเป็นพิพิธภัณฑ์อันดับหนึ่งของเมืองไทยสำหรับคนสนใจเรื่องทะเลครับ)

นับจากจุดนี้ เส้นทางจะเริ่มอลหม่าน จนผมไม่สามารถอธิบาย ว่าง่าย ๆ คือพิพิธภัณฑ์แบ่งเป็น 2 ส่วน โดยมากเป็นการจัดแสดงถาวร เช่น ห้องนก ห้องไดโนเสาร์ ห้องสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม ห้องพืช ฯลฯ อีกส่วนเป็นงานชั่วคราว เค้าเก็บเงินค่าเข้าชมเป็นพิเศษ ไม่ถูกด้วยครับ คิดเป็นเงินไทยคนละหลายร้อยบาท แต่ช่วงที่ผมไปมีงานหนึ่งอยากดูมาก เรียกว่างาน 200th year of Charles Darwin จัดให้เป็นเกียรติแก่ชาร์ล ดาร์วิน ในโอกาสที่อายุครบ 200 ปีพอดี (ทวดดาร์วินเกิดเมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 1809) ผมกับหวานใจชื่นชอบคุณดาร์วิน ยังเคยตามรอยคุณทวดไปหมู่เกาะกาลาปากอสเมื่อสามสี่ปีก่อน บอกอย่างไม่อาย เหตุผลหนึ่งที่เรามาลอนดอนในปีนี้ ก็เพราะอยากดูงานนิทรรศการของดาร์วินนี่แหละครับ

สัปดาห์ก่อนเคยบอกไว้ บริติชมิวเซี่ยมยิ่งใหญ่แค่ไหน แต่ข้าพเจ้าเป็นนักธรรมชาติวิทยา มิใช่นักประวัติศาสตร์ เมื่อมาถึงสุดยอดพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติ จะให้เที่ยวแค่แป๊บ ๆ ได้ไง สัปดาห์หน้าผมจะพาคุณไปรู้จักกับชาร์ล ดาร์วิน นักธรรมชาติวิทยาผู้โด่งดังที่สุดในโลก โดยขอเกริ่นนำด้วยถ้อยคำเร้าใจบนป้ายหน้านิทรรศการ

If you had an idea that was going to outrage society, would you keep it to yourself ? แปลเป็นไทยแบบไม่ตรงตัว แต่อิงต่อเหตุการณ์ ได้ความว่า หากคุณค้นพบเรื่องราวบางประการที่ขัดต่อความเชื่อของคนทั้งสังคม คุณจะกล้าประกาศสิ่งที่คุณค้นพบหรือไม่ คุณจะกล้าเป็นปฏิปักษ์ต่อคนทั้งหลายหรือเปล่า

ดาร์วินไม่ได้เก่งกว่านักวิทยาศาสตร์คนอื่น แต่เขากล้ากระทำในสิ่งที่คนอื่นไม่กล้า เขาประกาศว่า คนไม่ได้มาจากพระเจ้า คนมาจากลิง !!!

และวิชาธรรมชาติวิทยายุคใหม่ก็ถือกำเนิด...