เลคตินในหอยตะโกรมกรามขาว

Last Update : Saturday 20 January, 2001 3:56 AM

เลคตินในหอยตะโกรมกรามขาว

          ในอดีตกาลคนไทยเริ่มรู้จักหอยตั้งแต่เมื่อไรไม่ทราบแน่ชัด แต่ในกรุงศรีอยุธยาคนไทยในยุคสมัยนั้นมีความคุ้นเคยกับหอยชนิดหนึ่ง Cypraea ซึ่งใช้หอยนี้แทนเงินที่เรียกว่า " เบี้ย " หรือเรียกอีกชื่อว่าหอยเบี้ยนั่นเอง จากข้อความในหนังสือเรื่อง " เงินตราของสยาม " กล่าวไว้ว่า ประเทศทั้งหลายทั้งปวงในโลก ตั้งแต่โบราณกาลมาเบี้ยหอยนั้นใช้เพื่อแลกเปลี่ยนในสยามและใช้เป็นกระแสสพัดทั่วไปในราชอาณาจักร จวบจนสมัยพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 4 จึงได้โปรดให้ใช้เบี้ยดีบุกและเบี้ยทองแดงแทนเบี้ยหอย

          จากที่ได้กล่าวมีแล้วหอยมีความสำคัญคู่กับเมืองไทยเป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัยโบราณมาจนถึงปัจจุบัน โดยหอยที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจนั้นได้แก่ หอยแครง หอยแมลงภู่ หอยเป๋าฮื้อ หอยมุก และหอยนางรมเป็นต้น โดยเฉพาะหอยนางรมที่เป็นที่นิยมชมชอบในการที่จะนำมารับประทานสดกันนอกจากนั้นยังสามารถที่จะนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อื่น ๆ ได้อีกหลายชนิดหอยนางรมในประเทศสามารถแบ่งออกได้เป็นหอยนางรมขนาดเล็กเช่นหอยนางรมปากจีบ และหอยนางรมขนาดใหญ่ซึ่งมีชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งว่าหอยตะโกรมกรามขาวเช่นหอยตะโกรมกรามขาวและหอยตะโกรมกรามดำ

          ประเทศไทยมีแนวชายฝั่งทะเลยาวประมาณ 2,600 กิโลเมตร ติดต่อกับทะเลจีนใต้ของมหาสมุทรแปซิฟิก และทะเลอันดามันของมหาสมุทรอินเดีย ทะเลของภาคตะวันออกประกอบด้วยป่าชายเลน 470 ตารางกิโลเมตร ส่วนในฝั่งทะเลทางฝั่งตะวันตกมีป่าชายเลนปกคลุมเป็นพื้นที่ 1,917 ตารางกิโลเมตร ป่าชายเลนเป็นแหล่งที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วยแร่ธาตุอาหาร อินทรีย์และอนินทรีย์สารซึ่งเหมาะแก่การอยู่อาศัยและดำรงชีวิตของสัตว์น้ำนานาชนิด รวมทั้งพวกหอยที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ ได้แก่ หอยแครง หอยแมลงภู่ หอยนางรม เป็นต้น

การเพาะเลี้ยงหอยนางรม
           หอยนางรมเป็นหอยสองฝาที่สามารถพบได้ในน้ำเค็มทั่วไป เกาะอยู่ตามโขดหิน หรือรากไม้ ในประเทศไทยมีการเลี้ยงมามากกว่า 50 ปีแล้ว ปีหนึ่ง ๆ ได้ผลผลิตประมาณ 5,000 ตัน จังหวัดที่มีการเลี้ยงหอยนางรมมากได้แก่จังหวัดในภาคตะวันออก เช่น จันทบุรี ตราด ชลบุรี ซึ่งเป็นหอยนางรมขนาดเล็ก ในภาคใต้มีการเลี้ยงกันมากในจังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นหอยนางรมขนาดใหญ่ที่เรียกกันว่า หอยตะโกรม ในปัจจุบันการเลี้ยงหอยนางรมมีการขยายพื้นที่การเลี้ยงออกไปมาก โดยการรวบรวมลูกพันธุ์จากแหล่งธรรมชาติอีกส่วนจะได้มาจากการเพาะขยายพันธุ์โดยหน่วยงานของราชการเช่นสถานีประมงและกรมประมง

รูปแบบการเลี้ยง

ชีววิทยาของหอยนางรม
           หอยนางรมถูกจัดให้อยู่ใน Phylum Mollusca, Class Lamellibranchiata, Fammily Ostreidae ส่วนหอยนางรมที่สนใจทำการศึกษาเลคตินในหอยตะโกรมกรามขาว ( Crassostrea belcheri ) มีชื่อเป็นภาษาอังกฤษว่า White scar oyster ซึ่งเป็นหอยนางรมขนาดใหญ่ ที่มีเปลือกทั้งสองข้างมีขนาดไม่เท่ากัน เปลือกซีกซ้ายมีขนาดใหญ่และลักษณะเป็นรูปถ้วย ซึ่งเป็นด้านที่หอยใช้ในการเกาะติดกับวัสดุ ในขณะที่เปลือกทางด้านขวาของหอยมีขนาดเล็กและค่อนข้างแคบ ภายในเปลือกเป็นส่วนของเนื้อเยื่อหอยปกคลุมลำตัว เหงือกมีสองคู่ ทำหน้าที่ในการกรองอาหารพร้อมทั้งทำหน้าที่ในการหายใจ และยังช่วยในเรื่องขับถ่ายของเสียออกจากร่างกาย มีกล้ามเนื้อขนาดใหญ่บริเวณกึ่งกลางตัวทำหน้าที่ในการเปิดปิดเปลือก ส่วนที่ถัดเข้าไปเป็นก้อนเนื้อที่รวมของอวัยวะต่าง ๆ เช่น ระบบประสาท ระบบขับถ่ายของเสีย การไหลเวียนโลหิต และระบบสืบพันธุ์

ภาพลักษณะภายนอกและภายในของหอยนางรม

การกินอาหารของหอยนางรม
          อาหารส่วนใหญ่ของหอยนางรมได้มาจากการกรองจากน้ำ เนื่องจากเป็นสัตว์ที่อยู่กับที่ อวัยวะที่ใช้ในการกรองอาหารคือ เหงือก โดยน้ำที่ไหลผ่านเข้ามาในช่องว่างลำตัวไหลผ่านเหงือกไปทางท่อน้ำออก อาหารหรือส่วนของสารแขวนลอยต่าง ๆ ที่มีในแหล่งน้ำ ซึ่งถูกพัดพามากับน้ำจะติดอยู่ซี่เหงือก อาหารที่มีขนาดใหญ่เกินไปจะตกลงไปในช่องว่างของลำตัวตอนล่างและถูกขับออกทางท่อน้ำออก ส่วนที่มีขนาดเล็กจะมีเมือกมาปกคลุมและมีซีเลียเล็ก ๆ คอยพัดโบกให้อาหารเหล่านั้นเข้าสู่ทางเดินอาหารต่อไป

การศึกษาเลคตินในหอยตะโกรมกรามขาว
           หอยตะโกรมกรามขาวมีลักษณะการกินอาหารแบบกรองกิน (filter feeding) โดยกรองเอาพวกแพลงก์ตอน จุลินทรีย์ หรือสารแขวนลอยต่าง ๆ ในน้ำทะเลเป็นอาหาร ซึ่งเป็นสาเหตุของการเกิดโรค เช่น จุลินทรีย์มีทั้งพวกที่เป็นประโยชน์และเป็นโทษด้วย หากว่าพวกหอยได้กรองเอาพวกจุลินทรีย์ที่เป็นอันตรายเข้าไป ซึ่งอาจมีอันตรายต่อผู้บริโภคที่รับประทานสัตว์น้ำชนิดนั้นเข้าไป เช่น เชื้อVibrio parahaemolyticus ก่อให้เกิดโรคท้องร่วงเฉียบพลัน (acute gastroenteritis) ดังนั้นจึงต้องมีการศึกษาระบบภูมิคุ้มกันเบื้องต้นในหอยตะโกรมกรามขาว เลคติน (lectin) จัดเป็นระบบภูมิคุ้มที่มีประสิทธิภาพ ในส่วนของน้ำที่เป็นองค์ประกอบในร่างกายของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง (invertibrate) หลายชนิด เลคติน คือ โปรตีน หรือไกลโคโปรตีน ที่มีความสามารถในการจับกับคาร์โบไฮเดรตที่เป็นส่วนประกอบของผนังเซลล์ของแบคทีเรีย นอกจากนี้เลคตินเกี่ยวข้องกับความสามารถในการจำได้และระบบป้องกันตนเองของสัตว์ และยังสามารถยับยั้งการเจริญเติบโตของแบคทีเรียได้ด้วย

          ดังที่ได้กล่าวมาแล้วนั้นหอยนางรมเป็นสัตว์ที่กินอาหารโดยการกรองกิน โดยการดูดน้ำผ่านเหงือก (gill) ถ้าหากว่าหอยที่เลี้ยงในบริเวณที่เป็นมลพิษ และมีเชื้อโรค ทำให้เชื้อโรคเหล่านี้มีโอกาสที่จะเข้าไปอยู่ในตัวหอยนางรมได้ เชื้อโรคที่อยู่ในตัวหอยนางรมนั้นสามารถถ่ายทอดมาสู่มนุษย์ได้โดยการรับประทานหอยสดที่มีเชื้อโรคปะปน เช่น เชื้อไทฟอยด์ (Samonella typhi) พาราไทฟอยด์โดยเชื้อโรคชนิด Samonella paratyphi อหิวาตกโรค (Vibrio cholerae) ท้องร่วง (Shigella dysenteriae) ตลอดจนถึงเชื้อ Clostridium perfringens ที่ทำให้เกิดโรคท้องร่วง เป็นต้น ดังนั้นหอยนางรมจึงต้องมีวิธีการที่จะทำความสะอาดตัวเอง (depuration) เพื่อที่จะกำจัดหรือลดการปนเปื้อนให้อยู่ในระดับที่ปลอดภัยต่อการบริโภคได้

          ดังนั้นจึงต้องมีการศึกษาระบบภูมิคุ้มกันในน้ำเลือด (humeral immunity) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันเบื้องต้นของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหลายชนิด ระบบภูมิคุ้มกันในน้ำเลือด หรือสารน้ำที่เป็นองค์ประกอบอยู่ในน้ำเลือด ได้แก่ เลคติน (lectin) หรือ agglutinin,สารที่มีฤทธิ์ในการต่อต้านเชื้อแบคทีเรีย (antibacterial substances), lysozyme และ phenoloxidase ซึ่งสารบางชนิดเป็นโปรตีน บางชนิดเป็นเอนไซม์ สารน้ำที่เป็นองค์ประกอบอยู่ในน้ำเลือดเป็นโปรตีนหรือพวกไกลโคโปรตีน (glycoprotein) มีการศึกษาเพื่อแยกสารน้ำออกจากพวกครัสตาเซียนหลายชนิด พบว่าเป็นสารประกอบน้ำตาล N-acetylneuraminic acid หรือเรียกกันอีกชื่อว่า sialic acid จัดเป็น inhibitory sugar มีหน้าที่สำคัญในระบบภูมิคุ้มกัน 2 ประการคือ

หน้าที่กำจัดเซลล์ที่ไม่ต้องการทิ้งไปในระหว่างขบวนการเจริญเติบโต

หน้าที่การมีส่วนร่วมในปฏิกิริยาการป้องกันการติดเชื้อ

          ไกลโคโปรตีนเป็นสารประกอบระหว่างพอลิแซ็กคาไรด์และโปรตีน มีความสำคัญต่อสิ่งมีชีวิต และพบในสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ไกลโคโปรตีนมีมวลโมเลกุลประมาณตั้งแต่ 15 kD ถึงมากกว่า 1000 kD พบได้ในเซลล์เนื้อเยื่อ เซลล์เมมเบรน และของเหลวในร่างกาย นอกจากนี้ไกลโคโปรตีนยังเป็นสารที่เกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกัน (immunologic molecule) ดังนี้

อิมมูโนกลอบิน (immunoglobin)

คอมพลีเมนต์ (complement)

อินเตอร์เฟรอน (interferon)

          ไกลโคโปรตีนมีความสามารถในการจับคาร์โบไฮเดรต ซึ่งพบได้ในสิ่งมีชีวิตเกือบทุก ชนิดส่วนของน้ำที่เป็นองค์ประกอบในร่างกายของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง เป็นส่วนประกอบหนึ่งของระบบภูมิคุ้มกันของสัตว์รวมทั้งพวกหอยด้วย (Tunkijjanukij et al., 1997) จากการศึกษาพบว่าน้ำที่เป็นองค์ประกอบในร่างกายหอยนางรม ส่วนในการเพิ่มกิจกรรมการกลืนกินเซลล์ที่แปลกปลอมของเซลล์เม็ดเลือด (phagocytosis)

การแพร่กระจายของเชื้อแบคทีเรียสู่ผู้บริโภค

BACTERIA

FILTER FEEDING

WHITE SCAR OYSTER

DANGEROUS

CONSUMER

เอกสารอ้างอิง

จรัญ เจตนะจิตร. 2532. จุลินทรีในหอยนางรมขนาดใหญ่. ใน การพัฒนาการผลิตหอยนางรม พันธุ์ใหญ่. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์และกรมประมง. สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ. 7(1-3).

อาภัสสรา ชมิดท์. 2537. ชีวเคมี. ภาควิชาสรีระวิทยา คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัย เกษตรศาสตร์. 596 หน้า.

Douglus. P. Anderson. 1974. Immunology. T.F.H. Publications. Inc. Ltd. USA. 108 p. Elizabeth W. Davidson. 1981. Pathogenesis of Invertebrate Microbial Diseases. Allanheld, Osmun Co, New Jersey. 562 p.

Suriyan Tunkijjanukij, Helene V. Mikkelsen, and Jan A. Olafsen. 1997. A Heterogeneous Sialia Acid-Binding Lectine with Affinity for Bacterial LPS from Horse Mussel (Modiolus modiolus) Hemolymph. Biochem. Physiol. Vol. 117B, No. 2, pp. 273

Suriyan Tunkijjanukij and Jan A. Olafsen. 1998. Sialic Acid-Binding Lectine with AntibacterialActivity from The Horse Mussel : Further Charaterization znd Immunolocalization.Developmental and Comparative. Vol, 22. NO. 2, pp. 139-150.